رفتن به محتوای اصلی

مسجد خانم

1 votes with an average rating of 4.

نام های دیگر مکان

  • مسجد مدرسه خانم

موقعیت جغرافیایی مسجد خانم

مسجد خانم در غرب سبزه میدان، کوچه فخیم الدوله در بافت تاریخی شهر زنجان قرار دارد و خیابان امام خمینی از جنوب آن می گذرد.

سیر تاریخی و فرهنگی

بنای ساختمان مسجد خانم زنجان در سال 1323 هجری قمری در اواخر دوره قاجاریه ساخته شده است. اين بنا توسط استاد اسماعيل بنا و به سفارش يكی از بانوان متمكن زنجان به نام جمیله خانم؛ دختر حسین قلی خان ذوالفقاری نظام الدوله ساخته شده و به همین دلیل به مسجد خانم معروف است. مسجد مدرسه خانم از نظر سبک منحصر به فرد معماری و شیوه و تکنیک خاص تزیینی خود به بهترین شکل، گویای معماری دوره قاجار است.

معماری مسجد خانم

بنای مسجد خانم شامل قسمت های مختلف جلوخان ورودی، هشتی ورودی، حیاط، شبستان قدیمی، محراب، شبستان جدید، حجره، پستو، مدرسه، حیاط خدماتی، سرویس و انبار است. مناره های قطور و کوتاه با تزیین آجر و کاشی و محرابی زیبا با تزیینات پر کار کاشی در صحن شبستان ستوندار، از ویژگی های خاص این بنا است.

ورودی بنای مسجد، فضای خارج را از طریق یک جلوخان و یک هشتی با صحن مسجد مرتبط می سازد. با عقب نشینی ورودی نسبت به امتداد معبر اصلی، جلوخان کوچکی در محل ورودی بنا ایجاد شده است که تضاد آن با جداره یکنواخت شمالی بنا بر خصلت دعوت کنندگی آن می افزاید و از جمله معدود بخش هایی است که روحیه بنا را در خارج آن با تزییناتش نمایان می سازد.

هشتی این بنا به صورت هشت ضلعی کشیده است که کشیدگی آن در جهت محور شمالی جنوبی است. سقف این فضا به وسیله کاشی کاری تزیین شده است. هشتی، بیرون دالان را به حیاط متصل و تنها وجود دو پله آن را از حیاط تفکیک می کند و نسبت به حیاط کمی مرتفع تر است، از طرف دیگر این هشتی بر روی محور تقارن نما قرار دارد که موجب تاکید بیشتر بر آن می شود. بنای مسجد دو مناره دارد که نسبت به ورودی متقارن هستند و باعث می شود نمای ورودی از داخل حیاط کاملا مشخص باشد و با قرار گرفتن در حیاط مسیر دسترسی کاملا قابل تشخیص است.

شبستان در جبهه جنوبی مسجد قرار دارد. در این بنا قسمتی از شبستان مسجد پس از حمله هوایی و بمباران، سالم و به صورت اولیه اش باقی مانده است که به آن شبستان قدیم می گویند. محراب در این بخش قرار دارد و تمام جبهه مشرف به حیاط آن دارای پنجره است و معمولا به عنوان شبستان مردانه مورد استفاده قرار می گیرد.

محراب به صورت فرورفتگی در دیوار است. اطراف محراب تا پای طاق برای تاکید و اهمیت دادن تمام سطح جداره آن، کاشی کاری شده است.

شبستان جدید مسجد خانم دنباله شبستان قدیمی آن است. قسمت هایی از این بخش بنا در اثر اصابت بمب تخریب شده بود که بر اساس بخش های باقیمانده و در ادامه الگوی شبستان قدیم باز سازی شده ولی کف آن نیم متر از کف شبستان قدیم بالاتر است. این قسمت توسط دو حائل چوبی از شبستان قدیم جدا شده که این حائل ها امکان دسترسی فیزیکی به فضای شبستان قدیم را فراهم نمی آورند و دسترسی به این فضا از حیاط به صورت مستقل از شبستان قدیم صورت می گیرد. در مسیر این دسترسی، علاوه بر فضای کنج حیاط، یک بیش فضای دیگر نیز وجود دارد که با توجه به استقرار این فضا به آن جنبه خصوصی تر داده و معمولا به عنوان شبستان زنانه مورد استفاده قرار می گیرد. این فضا هیچ جدار مشترکی با حیاط ندارد. لذا نور آن از طریق نورگیرهای سقفی و به صورت دست دوم از طریق شبستان قدیم تامین می گردد.

حجره ها فضاهای سکونت طلاب هستند و گرداگرد حیاط و جبهه های شمالی و غربی و شرقی قرار گرفته اند و تقریبا نسبت به محور شمالی جنوبی بنا متقارن هستند. در حال حاضر به جز حجره واقع در شمال غربی حیاط که در اختیار خانواده خادم مسجد است، در سایر حجره ها سکونت دایم وجود ندارد. فضای حجره ها کوچک بوده و دسترسی به آن ها و ارتباط آن ها با یکدیگر از طریق حیاط امکان پذیراست. لذا در جداره مشترکشان با حیاط دارای یک درب و پنجره برای نور گیری و ارتباط با آن است. در جداره های دیگر نیز طاقچه هایی تعبیه شده که ضمن عملکرد سازه ای سبک کردن جرز، فضاهای قابل استفاده ای ایجاد کرده اند.

مدرسه، فضای تدریس علوم دینی در بخش جنوب شرقی بنا و در مجاورت شبستان قدیم واقع است. دسترسی به این فضا از صحن اصلی و از طریق شبستان قدیم صورت می گیرد اما از طریق یک پیش فضای کوچک مستقیما به حیاط خدماتی بنا راه دارد. دو پنجره شرقی این فضا نیز به حیاط خدماتی باز می شوند و برای آن امکان نورگیری مستقیم را فراهم می آورند. این فضا اکنون به دلیل از رونق افتادن، چندان مورد استفاده قرار نمی گیرد لذا رو به تخریب تدریجی است.

مناره های مسجد خانم در دو طرف ورودی واقع هستند. این مناره ها چندان مرتفع نیستند ولی با ایجاد میل هایی بر فراز آن ها سعی شده بر ارتفاع بصری آن ها افزوده شود. بدنه مناره ها به وسیله کاشی و آجر لعابدار رنگی تزیین شده است و از سطح بام از طریق پلکان های درونی مناره ها می توان به بالای آن ها دسترسی پیدا کرد.

ارزش های خاص مسجد خانم

مسجد و مدرسه خانم زنجان یکی از بناهای استوار و از یادگاران هنرمندان دوره قاجار است که از نظر تاریخی و فرهنگی از اهمیت بالایی برخوردار است. این بنا با مناره‌های قطور و كوتاه بر فراز سردرب كه دارای تزیینات بدیع آجر و كاشی است، قابل مقایسه با مناره‌های مدرسه سپهسالار تهران است. همچنین محرابی زیبا با تزیینات پر کار کاشی در صحن شبستان ستون دار، از ویژگی های خاص این بنا است. تمامی شیوه‌های به کار رفته در معماری مسجد خانم منحصرا از خصوصیات معماری دوره قاجار است.

پیشنهاد برای دیدن مسجد خانم

مسجد خانم زنجان از آثار به جای مانده دوران قاجاریه است که با معماری و تزیینات منحصر به فردش در دل بافت قدیمی زنجان قرار دارد. این بنا تقریبا فراموش شده است و مراجعان زیادی ندارد اما با توجه به سبک منحصر به فرد معماری و شیوه و تکنیک خاص تزیینی آن از ارزش و اهمیت بالایی برخوردار است که می تواند مورد توجه گردشگران قرار گیرد.

شماره ثبت ملی
1055
تاریخ ثبت ملی
10 اردیبهشت 1354
شرایط کالبدی بنا
سالم یا مرمت شده
شرایط عمومی بنا
خوب
آدرس مکان
استان زنجان- زنجان- خیابان امام خمینی- کوچه فخیم الدوله
امکان بازدید
+

36.669097, 48.478066

75
65
76
79
بهاره بهنود

بهاره بهنود، تحصیلات خود را در مقطع کارشناسی در رشته مهندسی شهرسازی و در مقطع کارشناسی ارشد در رشته طراحی شهری گذراندم. از کودکی علاقه بسیاری به سفر کردن و دیدن مکانهای تاریخی و طبیعت گردی در سراسر ایران عزیز که همواره مناظری متحیر کننده دارد، داشتم. همین سبب شد تا در راستای تحقق آرزوهای کودکی ام به طبیعت گردی و حفظ محیط زیست بپردازم و اکنون این موضوع جزو لاینفک زندگی ام شده است. در این مسیر با تیم توانمند ایران نگری آشنا شدم و این سرآغاز زندگی حرفه ای من در معرفی و شناخت جای جای ایرانمان گردید.

جاذبه های گردشگری مشابه

  • استان زنجان
  • زنجان
  • استان اصفهان
  • کاشان
  • استان قزوین
  • قزوین
  • استان قزوین
  • قزوین

دیدگاه ها

هنوز دیدگاهی برای این محتوا در ایران نگری به ثبت نرسیده است. با نوشتن دیدگاه خود در رابطه با این محتوا اولین ایران نگر باشید!