رفتن به محتوای اصلی

گنبد علویان

1 votes with an average rating of 5.

نام های دیگر مکان

  • گنبد سبز سیه پوش
  • بقعه علویان

موقعیت جغرافیایی گنبد علویان

گنبد علویان از شاهکارهای معماری و گچبری بعد از اسلام در شهر همدان است. این بنا با معماری ویژه و منحصر به فرد خود در نزدیکی میدان امامزاده عبدالله قرار گرفته که از سمت شمال به بلوار الوند، از سمت جنوب به خیابان بابا طاهر و از شرق به خیابان اکباتان می‌رسد.

سیر تاریخی و فرهنگی

این بنا از نمونه‌های منحصر به فرد معماری ایران زمین بوده که میراث دار پیشینه‌ اعتقادی اهالی این دیار است که همواره مورد توجه محققان قرار گرفته است.

بنای گنبد علویان تا چندی قبل در محدوده‌ دبستانی کوچک در بافت قدیمی شهر قرار داشت که پس از جداسازی بافت پیرامون و مجهز کردن محدوده‌ آن به امکانات رفاهی در وضعیت بهتری قرار گرفت.

گنبد علویان در دوره‌ی سلجوقیان در قرن ششم هجری توسط خاندان علویان ابتدا به‌عنوان مسجد احداث شد و در دوره‌های بعد با اضافه کردن سردابی در زیرزمین این بنا به مقبره این خاندان تبدیل شد. سرداب که مقبره در وسط قسمت مرکزی آن قراردارد با کاشی‌های خشت فیروزه رنگ جدید پوشیده شده است.

این بنا در گذشته دارای گنبدی بوده که در اثر گذشت زمان تخریب شده و هم از طرفی علاقه شدید مردم این دیار به سادات و دوستداران امام علی (ع) و مدفون بودن دو تن از خاندان علویان در این بنا، علت نام‌گذاری این بنا به گنبد علویان می‌باشد.

علویان، نواده‌های سیدالساجدین امام زین‌العابدین (ع) بوده اند که در زمان خود احترام و عنوان شامخی داشته‌اند و دورانشان به زمان سلجوقیان بر می‌گردد.

محوطه درونی گنبد مربعی به ابعاد 8 در 8 متر که دیوارهای بلند و طاقنماهای زیبایش تداعی کننده حالت عرفانی و ملکوتی عارفان وارسته بسیاری است که عمر خود را در آن به عبادت گذرانده اند.

گنبد علویان در میان نمونه‌های به‌جا‌ مانده‌ از معماری دوره اسلامی بی‌نظیر و از نمونه‌های منحصر به‌ فرد معماری ایران‌زمین است که از لحاظ هنر گچ‌بری و آجرکاری از آثار ارزشمند و کم‌نظیر سده‌های میانی دوره‌ اسلامی (سده‌های 6 و 7 هجری) است.

معماری گنبد علویان

گنبد علویان بنایی مغولی بوده که مربوط به اواخر دوره‌ سلجوقیان است. با وجودی که در بنای مغولی مقياسی عظيم به کار رفته، اما در عين حال خيلی سبک‌ترند. به‌طور کلی در اين معماری سختی و خشنی کاهش يافته، فضاهای خالی بيشتر شده و روشنايی افزون‌تر شده و بنا بهتر طراحی شده است.

عجیب‌ترین خصوصیت این ساختمان استفاده از لبه‌های ستاره‌ای در گوشه‌های طرح مربع است. در داخل ساختمان یک دسته نیم ستون و قالب گیری عمودی دیده می‌شود که قشری گچی است که روی سطح صاف دیوار قرار داده شده است و در تزیینات آن، آجر معمولی و تراش‌دار به‌کار رفته است.

دیوارهای آن تا خط آغاز گنبد باقی بوده ولی گنبدی که بر روی آن قرار داشته فرو ریخته و از بین رفت و در سال 1317 توسط اداره کل باستان شناسی پوششی از چوب و شیروانی برای این بنا ترتیب داده شد.

گنبد علویان در میان نمونه‌های به‌جا‌ مانده‌ معماری دوره اسلامی بی‌نظیر و از نمونه‌های منحصر به‌ فرد معماری ایران‌زمین است که از لحاظ هنر گچ‌بری و آجرکاری از آثار ارزشمند و کم‌نظیر سده‌های میانی دوره‌ اسلامی (سده‌های 6 و 7 هجری) است.

شکل ظاهری این بنا شبیه گنبد سرخ مراغه و تزیینات غنی و متراکم و در عین حال راز آمیز و چشم‌نواز درون بنا تا حدودی مشابه بنای گنبد مسجد حیدری شهر قزوین است.

این بنای چهار ضلعی با ارتفاع 5/11 متر در ابعاد 8/12 در 5/12 متر احداث شده که 4 جرز ستون مانند به ارتفاع 5/9 متر با قطری قریب به 2 متر و شبه برج‌هایی در 4 گوشه‌، آن را محصور کرده است.

جرزهای این بنا به دلیل 5 طاق‌نمای فرو رفته‌ی مثلثی به ارتفاع 8 متر و عرض 1 متر و عمق 0/5 متر در هر یک از برج‌ها، به‌صورت نیمی از یک ستاره هشت پر است.

در قسمت شمالی بنا، طاق‌نمایی جناغی به ارتفاع 10 متر و عرض حدود 5/5 متر دیده می‌شود. درون آن قابی مستطیل شکل به ارتفاع 60/5 و عرض 90/3 به‌صورت برجسته قرار دارد. ورودی رفیع بنا در هیبت طاقی جناغی به عرض 6/1 و ارتفاع 40/3 متر جلوه‌ای ویژه به آن داده است.

بر فراز ورودی و درون کادر مستطیل شکل، گچ‌بری‌های برجسته‌ لانه‌ زنبوری شامل گل و بوته‌های در هم پیچیده به شکل زیبایی خودنمایی می‌کند. بر حاشیه خارجی کادر نیز کتیبه‌ای گچ‌بری شده مشتمل بر آیاتی از قرآن مجید به خط کوفی مشاهده می‌شود. پیشانی طاق‌نما را نیز گچ‌بری مثلثی و ستاره‌ای شکلی به صورتی بدیع تزیین کرده است.

حد فاصل طاق‌نما و برج‌های پیرامونی را دو سطح مستطیل شکل هم‌ارتفاع با کل بنا و به عرض 80 سانتیمتر پوشیده از تزیینات گچ‌بری و نیز دو سطح نیم‌دایره که با آجرهای راسته و خفته تزیین شده‌اند، زینت می‌بخشند. اضلاع غربی و شرقی ساختمان هر کدام دارای دو طاق‌نما به ارتفاع 5/8 و عرض 4 متر است که درون آن‌ها با برجسته‌کاری‌های آجری مشتمل بر طرح‌های تو در توی لوزی شکل، تزیین شده است.

بر فراز طاق‌نما‌ها و قسمت‌های انتهایی برج‌ها، بقایایی از کتیبه‌ای آجری و برجسته به خط کوفی مشتمل بر آیات نخستین سوره‌ دهر، دیده می‌شود.

سطح شبستان ورودی بنا در مقایسه با زمین‌های اطراف و دیوارهای خارجی آن در ارتفاعی معادل 2/1 متر واقع شده و در حال حاضر 7 پله ارتباط بیرون و داخل بنا را میسر می‌کند.

در هر کنج بنا دو طاقچه‌ی رفیع و نیز دو طاق‌نما در اضلاع غربی شرقی پوشیده از طرح‌های انبوه و بسیار زیبای گچ‌بری دیده می‌شود‌. محراب گنبد نیز که در ضلع جنوبی واقع شده با تزیینات بدیع گچ‌بری بر غنای این اثر افزوده است. معدود نورگیرهای مرتفع و مجاور سقف، روشنایی مناسبی به محوطه‌ داخل بنا می‌دهند.

راه پله‌های کم‌عرض از درون برج شمال شرقی دسترسی به سقف و نیز راه پله‌ای که به‌صورت غیر متعارف درون محراب ایجاد شده، راه‌یابی به سرداب طبقه زیرین را میسر می‌کند. سرداب کوچک، مدفن دو تن از بزرگان خاندان علویان است. فضای داخلی آن از 6 حجره با طاق‌نمای جناغی تشکیل شده و قبرها به شکل حجم‌های مکعب مستطیل شکل پوشیده از آجرهای لعاب‌دار فیروزه‌ای در مرکز آن قرار گرفته‌اند.

تلفن مکان
08132523064
شماره ثبت ملی
94
تاریخ ثبت ملی
15 دی 1310
شرایط کالبدی بنا
سالم یا مرمت شده
شرایط عمومی بنا
خوب
آدرس مکان
همدان- چهار باغ علویان- نزدیک میدان امامزاده عبدالله
امکان بازدید
+

34.803645, 48.510403

173
160
205
125
فرناز قوام پور

فرناز قوام پور هستم و در دانشگاه رشته معماری را گذرانده ام. با توجه به علاقه شخصی به سفر، تاریخ و فرهنگ ایران با پروژه ایران نگری همکاری می کنم. خواندن و نوشتن در مورد ایران و مکان های دیدنی تاریخی و فرهنگی و طبیعی همیشه برایم جالب بوده و اینجا خوانده و دانسته های خود را با شما به اشتراک می گذارم.

جاذبه های گردشگری مشابه

  • استان همدان
  • همدان
  • استان همدان
  • همدان
  • استان تهران
  • تهران
  • استان گلستان
  • کلاله

دیدگاه ها

هنوز دیدگاهی برای این محتوا در ایران نگری به ثبت نرسیده است. با نوشتن دیدگاه خود در رابطه با این محتوا اولین ایران نگر باشید!