کارخانه قند کهریزک؛ نخستین کارخانه قند ایران، از فهرست آثار ملی خارج شد!

نخستین کارخانه قند خاورمیانه در کهریزک با حکم دیوان عدالت اداری از فهرست آثار ملی خارج شد، اما مشخص نیست همچنان مالک این عمارت تاریخی و ارزشمند قصد تخریب و ساختِ بنایی جدید را دارد یا خیر؟
110
شنبه 21:33:12 1398/3/25
افزودن اصلاحیه برای این محتوا

    نخستین کارخانه قند خاورمیانه در کهریزک با حکم دیوان عدالت اداری از فهرست آثار ملی خارج شد، اما مشخص نیست همچنان مالک این عمارت تاریخی و ارزشمند قصد تخریب و ساخت بنایی جدید را دارد یا خیر؟

    ساختمان تاریخی کارخانه قند کهریزک، اولین کارخانه‌ی قند ایران و منطقه که امروز آن را به عنوان یکی از بناهای ارزشمند صنعتی می‌شناسند، با تصمیم مالکانش، قرار است وضعیتی غیر از آن‌چه می‌توانست از سال‌های قبل به خود گیرد، تبدیل شود.

    اما مالک این کارخانه اوایل سال 95 با طرح شکایت به دیوان عدالت اداری، درخواست خروج از ثبت این بنا را مطرح کرد و از آن زمان بود که دعوی حقوقی میراث‌فرهنگی استان تهران و مالک به دادگاه کشیده شد و سرانجام بعد از گذشت سه سال، به نظر می‌رسد بالاخره مالک بر این بخش از تاریخ صنعتی کشور غلبه کرد.

    بر اساس شواهد موجود، گویا برخی تالارها سیمان شده‌اند تا به عنوان انبار اجاره داده شوند و قصد دارند سقف‌های سوله‌ها را با ورق‌های فلزی بپوشانند و حتی راه آب‌های بخش‌هایی قدیمی‌تر را هم با ماسه پر کرده‌اند تا بارندگی بعد از حکم خروج از ثبت، تخریب را سرعت بخشد.

    اما داستانِ این کارخانه از چیزی حدود 135 سال پیش در 1884 میلادی شروع شد، بر اساس پیگیری‌های کارشناسان پرونده‌ی ثبتی این کارخانه‌ی تاریخی در پاییز 1379؛ وقتی کارشناسان بلژیکی مطالعه وسیع پنج ساله‌ای را در زمینه‌های مختلف انجام دادند و گزارشی را زیر نظر مستشاران بلژیکی با عنوان «گزارش درباره طرح تأسیس کارخانه قند در ایران» تهیه کردند. در سال 1891 میلادی کمیته‌ای با عنوان «کمیته مطالعات صنعتی پاریس» موفق به کسب امتیاز قند در ایران شد و کارشناسان را بر این منظور به ایران مأمور کرد و «پلت»، «کرچل» و «ریکما گرس» برای مطالعات محلی درباره وضعیت و شرایط احداث کارخانه قند به ایران فرستاده شدند.

    در نخستین قدم «میرزا علی خان امین الدوله» به مشارکت یک کمپانی بلژیکی به نام «شرکت سهامی بلژیکی برای قند سازی» در ایران به وجود آمد از سال قبل از آن اقدامات مقدماتی آغاز و امتیاز آن از ناصرالدین شاه گرفته شده بود.

    و مکان امروزی برای ساخت کارخانه انتخاب شد چون؛ «کارخانه قند در جنوب تهران در روستای کهریزک و در شرق بهشت زهرا قرار دارد زمین‌های این منطقه آبرفتی و مساعد کشاورزی است و همین دلیل برای احداث کارخانه انتخاب شده است.»

    حتی «اعتماد السلطنه» در خاطرات خود نوشته است؛ در روز سه شنبه هشتم شعبان 1309 «رسم هر روز درب خانه رفته مراجعت نمودم. عصر «بارون نرمان» با دو نفر فرنگی آمدند. یکی موسوم به «پلت» بود. مامورند از برای اینکه چغندر بکارند و از شیره‌ی چغندر کارخانه قند سازی در ایران راه بیندازند…» در روز یکشنبه غزه ذی‌الحجه 1312 ساختمان آن را شروع کردند و در اواخر سال 1313 گویا ساختمان کارخانه و نصب ماشین آلات پایان یافت ظرفیت کارخانه 80 تا 100 تن چغندر در روز و ماشین‌های آن ساخت انگلستان و از کارخانه «ویلکاک» بود. شرکت امین الدوله در حدود تعهدات مربوط به تأمین آب و چغندر مصرفی کارخانه بود.

    این شرکت در زمستان آن سال شروع به چغندر کاری کرد و برای این کار با رعایای کهریزک که کارخانه در آنجا تأسیس شده بود قراردادی بست اما چون محصول آن به بازار آمد نتوانست با قند روسیه رقابت کند و به تعطیلی کارخانه منجر شد.

    از این کارخانه سه دوره بهره‌برداری به عمل آمد و در سال 1317 قمری به علت ورشکسته شدن کمپانی تعطیل شد در سال 1308  شمسی کسری ماشین آلات از کمپانی آلمانی «وولف» خریداری و نصب شد و اولین بهره برداری مجدد آن بعد از 36  سال تعطیلی در سال 1310 شمسی صورت گرفت. دولت همه سهام آن را خریداری و اداره کارخانه را به دست گرفت این کارخانه به علت فرسودگی ماشین آلات در 1343 متوقف شد و بعد از انقلاب به تصرف بنیاد در آمد تا این که اخیراً توسط یک شرکت ساختمانی خریداری شده و قرار است آن را تخریب و آپارتمان سازی کنند.

    به گفته اعتمادالسلطنه در کتاب خاطراتِ خود، ساختِ این کارخانه از ذی‌الحجه 1312 قمری شروع و در 1313 قمری پایان یافت، این بنا دارای هشت سلسله بزرگ و ساختمان‌های اداری سرایداری و باسکول است و مصالح به کار رفته در آن همه آجری است سقف سوله‌ها با خر پاهای چوبی و فلزی پوشش داده شده و سایر بناها سقف مسطح چوبی و توفال خوبی دارند به جز بنایی که در جنوب غربی عمارت و روش طاق و تویزه اجرا شده است.

    حتی گفته می‌شود این بنا از ابتدا به منظور کارخانه احداث شده و تا زمان تعطیلی در 1343 شمسی از آن بهره‌برداری شده است از خصوصیات مهم آن می‌توان به نخستین سوله‌هایی که در ایران احداث شده اشاره کرد و اولین خر پاها با اجرای دقیق و حساب شده روی دهانه وسیع در این بنا اجرا شدند.

    کمیته فنی وقت سازمان میراث‌فرهنگی در 21 اسفند 79 اعلام می‌کند همه مجموعه کارخانه قند قابل نگهداری مرمت و معرفی است در آن زمان میراث فرهنگی استان تهران پیشنهاد خود را برای آزادسازی کمتر از نیمی از ملک در سمت شمال مجموعه اعلام کرده بود در نهایت برای نجات بخشی همه اثر صنعتی فرهنگی و تاریخی کارخانه قند آن از طریق وزیر ارشاد به وزارت صنایع معرفی و درخواست شد این مجموعه را به عنوان یکی از اولین مستحدثات فنی تولیدی جدید کشور معرفی کنند و زیر نظر اداره میراث فرهنگی استان تهران مرمت ساماندهی و به صورت موزه صنعت تولید و معرفی شود به همین دلیل در آن زمان درخواست ثبت ملی این اثر اعلام شد، بدر نهایت این بنا به شماره 4635 در یازدهم دی ماه 1380 در فهرست آثار ملی ثبت شد و ابلاغیه ثبت آن در 13 اسفند 1380 توسط رئیس وقت سازمان میراث‌فرهنگی به علی‌اکبر رحمانی - استاندار وقت تهران – فرستاده شد.

    اما حالا این کارخانه با گرفتن حکم نهایی خروج از ثبت، روند تخریب کامل را طی می‌کند!

    در طول چند سال گذشته چندین بار خبرهایی مبنی بر پیگیری‌های شورای شهر برای نجات این کارخانه مطرح شد، اما امروز با حکم دیوان عدالت اداری گویا، آب سردی به تن نخستین کارخانه قند خاورمیانه ریخته‌اند که همه‌ی پی‌هایش را سست کرده است.

    به اشتراک بگذارید

    فوق لیسانس فناوری اطلاعات و گرایش تجارت الکترونیک هستم. عاشق کتاب، موسیقی، طبیعت، عکاسی، طبیعتگردی و کوهنوردی و این ها رو با هیچ چیز عوض نمی کنم. هدف همکاری من با ایران نگری معرفی میراث ملموس و ناملموس کشور زیبایمان ایران به شماست. همچنین می خواهم مطالب مفید در خصوص گردشگری، کوهنوری و طبیعتگردی را با شما به اشتراک بگذارم. ما در ایران نگری اهداف زیادی داریم و تنها پشتوانه و مشوق ما در این راه، حمایت ها و بازدیدهای شما دوستان است. اگر از ایران نگری خوشتان آمده ما را در شبکه های اجتماعی دنبال کنید و ایران نگری را به دوستان خود نیز معرفی کنید.

    کارخانه قند کهریزک؛ نخستین کارخانه قند ایران، از فهرست آثار ملی خارج شد! کارخانه قند کهریزک؛ نخستین کارخانه قند ایران، از فهرست آثار ملی خارج شد! - 2019-06-15 06:06:00 نخستین کارخانه قند خاورمیانه در کهریزک با حکم دیوان عدالت اداری از فهرست آثار ملی خارج شد، اما مشخص نیست همچنان مالک این عمارت تاریخی و ارزشمند قصد تخریب و ساختِ بنایی جدید را دارد یا خیر؟
    ایران نگری

    دیدگاه ها

    هنوز دیدگاهی برای این محتوا درج نشده است. با درج دیدگاه خود، اولین نفر باشید!

    افزودن دیدگاه