facebook instagram telegram aparat twitter.png

به شبکه‌های اجتماعی ایران نگری بپیوندید

انواع الگو و قالب مرتبط با تاق در ايران (قسمت اول)

نویسنده بازدید ایجاد شده به روز رسانی
1701
دوشنبه 1398/6/25 13:39:52
پنجشنبه 1399/5/2 10:57:55

روش اجرای تاق (طاق) یکی از مهمترین گونه های سازه ای در اجرای در بناهای تاریخی است. انواع روش اجرا تاق و تویزه باعث به وجود آمدن نوع تاق زنی نیز شده است، که علاوه بر زیبایی در بنا نقش سازه ای را نیز در معماری ایفا می کند که در برابر آسیب های مخلف در برابر فشار و زلزله می توان نیروهای وارده بر کل بنا را دفع کند. در این مقاله به نوع ساخت تاق در بناهای تاریخی پرداخته شده است.

افزودن اصلاحیه برای این محتوا

به اشتراک بگذارید

مدت زمان تقریبی خواندن: 7 دقیقه

    پیشرفت، ترقی و گسترش هنر معماری در طول سال ها، به وجود آورنده طیف وسیعی از الگوهای تاق در معماری ایران بوده است. در این میان، ایران نقش مهمی در گسترش تاق در بناهای تاریخی داشته است. تاق و روش اجرای آن یکی از اصول سازه ای در معماری ایران در دوران قبل از اسلامی است و بعد از اسلام نیز گسترش وسیعی یافت. برای آشنایی با انواع روش تاق زنی در بناهای تاریخی با ایران نگری همراه باشید.

    روش‌های اجرای تاق

    در طول تاریخ گنبد و تاق یکی از مهمترین عناصر معماری ایرانی و به عنوان یکی از گونه‌های سازه‌ای در بناهای تاریخی ایران نیز محسوب می‌شود. برای آشنایی با پوشش گنبد دو مقاله زیر را مطالعه فرمایید:

    تاق آسمانه ای قوسی شکل است. روش اجرای پوشش تاق (طاق) یکی از قدیمی ترین روش های اجرا شده در بناهای تاریخی است. تاق یا تاک همان شاخه خمیده انگور است که می توان بالای سر را بپوشاند که در معنای معنوی آن می توان سقف اشاره کرد. به تاق نیز اَزگ، آزگ و سَغ نیز گفته می شود. از اولین تاق ها را می توان به زمان سومریان و ایلامیان نسبت داد که در گورهای ایلامی نمونه های قابل توجهی را به جای گذاشته اند. برای ترسیم و نصب تاق روش های مختلفی در طول تاریخی وجود داشته است که به پنج روش زیر تقسیم بندی می‌شود.

    تاق 1

    1- قالب مرکب چوبی – آجری مسجد الچاق تبریز

    2- ساخت قالب سبک

    3- قالب چوبی ضخیم و سنگین

    4- تاق آجری رومی یا سنگی

    5- مقایسه هم زمان چیدمان های گوناگون خشت و آجر

    6- پل قدیمی دزفول

    روش اول

    ترسیم فرم تاق به کمک نخ و ریسمان  بر روی زمین و یا بی هیچ ابزاری بر روی اسپَر (دیوار نیمه باربر) عمود بر جرزهای باربر و سپس زدن تاق با استفاده از این الگو است.

    روش دوم

    ساخت قالب سبک از جنس نی، گچ، چوب و فلز که تا اندازه کمی تاب تحمل بار را داشته است. این ها الگوهایی هستند برای شکل تاق با توجه به این نکته که قالب نی و گچ معمولا به صورت جزیی از تزیینات و یا همچنین راهنمایی برای سفیدکاری در تاق  باقی می ماند (تصویر شماره 2).

    روش سوم

    ساخت قالب های چوبی-خشتی یا چوبی-آجری که بخش مصالح آن به روش ضربی اجرا شده است و از سویی فرم دهنده تاق است و از سوی دیگر نگه دارنده آن تا زمان تکمیل اجرا هستند. در این حالت، قالب خشتی یا آجری در حین اجرای تاق و قالب چوبی پس از تکمیل آن برداشته می شود (تصویر شماره 1).

    روش چهارم

    استفاده از قالب چوبی ضخیم و سنگین (قالب دَبه) در این حالت، تا هنگامی که دو سر تاق به هم نرسیده باشد و به طور کلی تا پس از خشک شدن کار، این قالب در زیر تاق بر جای باقی می‌ماند و وزن لنگه‌ها را تحمل کرده و به زمین منتقل می‌سازد (تصویر شماره 3).

    روش پنجم

    ساخت قالب‌های مرکب چوبی-آجری یا چوبی-سنگی علاوه بر پوشاندن دهانه‌های معمولی، این گونه قالب در اجرای دهانه‌های بزرگ‌تر مانند پل‌ها نیز کاربرد دارد. در حالتی که شفته آهک به عنوان مصالح اصلی استفاده شود و نمای زیرین تاق، سنگ آجر باشد، اول قالب چوبی را به پا کرده و سپس یک تاق آجری رومی یا سنگی یک ردیفه چیده می‌شود (تصویرشماره 4). لازم به ذکر است که مصالح این تاق باید به صورت دندانه دار کار گذاشته شوند تا شفته به خوبی با آن درگیر شود و چفت و بست مناسب برقرار گردد. در حالت کلی، پس از اتمام تاق زنی، درصورتی که قالب چوبی به کار رفته باشد، قابل جمع آوری و استفاده چندباره است. اگر قالب تاق از جنس مصالح ساختمانی بوده باشد؛ که معمولا به روش پَر اجرا می‌گردد، در جای خود باقی خواهد ماند. در دو روش اول و دوم، بنّا جهت ساخت تاق در زیر آن؛ در روش سوم بسته به نوع چیدمان در زیر یا بر روی تاق، و در روش چهارم، بر روی آن استقرار می یابد. در روش آخر، در صورتی که تاق قالب دارای چیدمان پَر باشد، سازنده نخست در زیر تاق مستقر شده، قالب را می سازد و سپس بر روی آن رفته، تاق اصلی را می‌چیند. اما اگر تاق قالب به روش رومی اجرا شده باشد، برای انجام هر دو مرحله لازم است که سازنده بر روی تاق استقرار یابد.

    مواد و مصالح

    مواد و مصالح گوناگونی در ساخت تاق ها استفاده می‌شود که این مصالح با ملات های مختلف مانند گل، گل آهک، گل‌ گچ و گچ در تاق ها همراه می‌شوند. لازم به ذکر است که انتخاب نوع قالب بستگی مستقیم به مصالح، ملات و چیدمان به‌ کار رفته در تاق دارد. مواد و مصالح به کار رفته در ساخت تاق عبارت اند از:

    • چینه (در یخچال‌ها)
    • اقسام خشت
    • آجر (نظامی، قزاقی و...)
    • سنگ

    چیدمان مصالح

    معمولا از سه روش برای چیدمان مصالح در تاق ها استفاده می شود (تصویر شماره 5).

    • پَر (ضربی و زخمه)
    • تیغه (لاپوش) 
    • رومی (هِره و رَگی) 

    با دیدن شکل شماره 5 آن چه در نگاه نخست به چشم می‌خورد، نقطه ضعف آشکار روش رگ‌چین در تاق های قوسی است. به این ترتیب که هر چه که آجرها به محل تاج قوس نزدیک‌تر می‌شوند، به دلیل کاهش شیب، استادکار ناگزیر از رعایت پیش آمدگی بیشتر در رگ‌های متوالی شده تا جایی که در رگ های پایانی، بخش بسیار کوتاهی از طول آجرها با هم در تماس بوده است و به هم تکیه دارد. یا حتی همان گونه که در شکل نشان داده شده است دو رگ آخر هیچ گونه تماسی با هم نخواهند داشت. به همین دلیل است که روش رگ چین تنها در گنبدهای رُک به چشم می‌خورد. زیرا که در این حالت اصولا روش چیدمان مصالح است که شکل گنبد را به آن دیکته می‌کند. ناگفته نماند با آن که در صورت تاق زنی به این روش، میزان رانش پدید آمده به مراتب کم تر از روش دورچین خواهد بود، اما ضعف این چیدمان در برابر برش حاصل از نیروهای جانبی را نیز به عنوان عیبی بسیار بزرگ نباید از خاطر دور داشت. از سوی دیگر، هر کدام از سه چیدمان نشان داده شده در روش دورچین نیز همواره از مزایا و معایبی برخوردارند که در جدول زیر به آن ها اشاره شده است.

    مقایسه ویژگی ها، مزایا و معایب چیدمان های سه گانه

    رومی

    پَر

    لاپوش

    تا پیش از رسیدن دو لنگه تاق به هم، نیاز به قالب سنگین (قالب دبه) دارد که همین امر به طولانی، مفصل و دشوار شدن ساخت تاق رومی منجر می‌شود.

    نیاز به قالب سبک تنها به عنوان الگوی شکل تاق دارد که به عنوان امتیازی بزرگ در برابر چیدمان رومی به شمار می‌رود.

    بدون قالب اجرا شده و کنترل انحنای آن با چشم انجام می‌شود.

    توان باربری بسیار دارد و بدون آن که گرفتار تغییر فرم جانبی گردد.

    باربر است؛ ضمن آن که تغییر فرم جانبی نیز می دهد

    (پَرپَر می شود).

    نه تنها توان باربری ندارد، بلکه جهت استحکام بخشی آن نیز از نوارهای کمربند و برای افزایش ضخامت آن از دوغاب گچ و پالانه استفاده می شود.

    همگنی بیشتری در هرز ملات دارد.

    همگنی کمتری در هرز ملات دارد.

    -

    لُغاز آن در تاق و تویزه ریشه داشته و هشت و گیر است.

    لغاز آن در تاق یا تویزه ریشه ندارد.

    این چیدمان اصولا در ساخت تویزه ها به کار نمی‌رود.

    به علت قرارگیری آجر از طرف ضلع کوچک تر در صفحه قوس، به آسانی فرم منحنی را می پذیرد.

    به علت قرارگیری آجر از طرف ضلع بزرگ تر در صفحه قوس، انحنای مورد نظر برای تاق به شکل مجموعه ای از خطوط شکسته در می آید.

    مشکل فرم پذیری در این چیدمان دو چندان می شود، به ویژه در پوشش هایی که حول دو محور انحنا دارند و معمولا بخشی از این مشکل با افزایش هرز ملات و استفاده از خرده آجر حل می گردد.

    تاق عمود بر جرز بوده و تنها در صفحه عمود قابل اجرا می باشد.

    در صفحات غیر عمود بر جرز نیز قابل اجرا است؛ که امکان تنوع فرم تاق، مانند چنگالی و افتاده، سر سفت را به دست می دهد.

    تنها در جهت عمود بر راستای جرز اجرا می گردد.

    با توجه به نوع چیدمان، نیروی برشی مسیری کوتاه و مستقیم را از میان ملات پیموده، به آسانی موجب آسیب دیدگی تاق می‌گردد.

    برخلاف چیدمان رومی، وجود هشت و گیر در میان رگ های پیاپی این چیدمان، مسیری طولانی و پر پیچ و خم در برابر نیروی برشی ایجاد کرده و به استهلاک بخشی از نیروی ویران‌گر می‌انجامد.

    تاق حاصل از این چیدمان تاب مقاومت در برابر نیروی برشی نداشته و این دوغاب گچ و خرده آجرهای پالانه اند که تا اندازه زیادی منجر به تقویت مقطع آن می‌شوند.

    افزودن دیدگاه
    انواع الگو و قالب مرتبط با تاق در ايران (قسمت اول) انواع الگو و قالب مرتبط با تاق در ايران (قسمت اول) - تاق شیرین مربوط به دوره ساسانی در کرمانشاه 2020-07-23 10:57:55 روش اجرای تاق (طاق) یکی از مهمترین گونه های سازه ای در اجرای در بناهای تاریخی است. انواع روش اجرا تاق و تویزه باعث به وجود آمدن نوع تاق زنی نیز شده است، که علاوه بر زیبایی در بنا نقش سازه ای را نیز در معماری ایفا می کند که در برابر آسیب های مخلف در برابر فشار و زلزله می توان نیروهای وارده بر کل بنا را دفع کند. در این مقاله به نوع ساخت تاق در بناهای تاریخی پرداخته شده است. Iranwatching Barajin Salamat Road Qazvin, Qazvin Province, Iran. , info@iranwatching.com

    دیدگاه ها

    هنوز دیدگاهی برای این محتوا درج نشده است. با درج دیدگاه خود، اولین نفر باشید!

    افزودن دیدگاه